Gliwickie Metamorfozy"  Stowarzyszenie na Rzecz Dziedzictwa Kulturowego Gliwic
 

CZERWIONKA-LESZCZYNY

 FAMILOKI

 
   www.gliwiczanie.pl

 

POWRÓT NA SZLAK

 

 

   Zachowane w Czerwionce zespoły wielorodzinnej zabudowy mieszkaniowej załogi i dozoru dawnej kopalni „Dębieńsko” – tzw. familoki – są niezwykle cennym i charakterystycznym elementem zabudowy miejskiej gminy i miasta Czerwionka-Leszczyny. Także jednym z najlepiej zachowanych układów urbanistycznych z pierwszej połowy XX w. Powstawały etapowo w latach 1898–1916 wraz z rozwojem i rozbudową kopalni, przyczyniając się do zmiany charakteru dawnej wsi Czerwionka w dzielnicę miejską. To największy, zajmujący około 15 ha, zachowany obszar familoków na Śląsku. Jako dobro kultury zespół został wpisany do rejestru zabytków w 1995 r., znajduje się też na Szlaku Zabytków Techniki.

   

   
   
       
   Osiedle zostało zaprojektowane tak, by tworzyć przemyślaną całość, choć każdy z 84 familoków jest inny. Domy wyróżniają się ciekawymi detalami dekoracyjnymi: glazurowaniem, deskowaniem, murem pruskim, a także dachem mansardowym czy charakterystycznym wolim oczkiem w dachu. Pomimo zróżnicowania architektury, kolonia zachowuje jednolity charakter. Rozplanowano ją w oparciu o prostokątną siatkę ulic, nadając jej szachownicowy układ. Część środkową osiedla zajęły budynki wolnostojące o bogatszej dekoracji architektonicznej, na obrzeżach zaś postawiono obiekty o skromniejszym wystroju.
       
   
       
   
   
       
       
   Poszczególne familoki mieściły 4, 6 lub 8 mieszkań, składających się z kuchni i pokoju lub kuchni i 2 pokojów. Mieszkania robotnicze w zależności od standardów zajmowały od 40 do 70 m kw. Mieszkania urzędnicze były większe. Budynki posiadały nowoczesną infrastrukturę. Wyposażone były w piece kaflowe, wodociąg i prąd elektryczny z sieci kopalnianej, lokalny system kanalizacji. Przy każdym budynku mieszkalnym zrealizowano budynki gospodarcze dla drobnej hodowli zwierząt. Zespoły budynków gospodarczych mieściły również ubikacje lokatorów. Dla urozmaicenia wyglądu osiedla, założono ogródki kwiatowe i zieleńce, służące jako skwery oraz place zabaw dla dzieci. Ulice obsadzono licznie drzewami.
       
       
   
       
       
   
       
 

   Jak na owe czasy, było to nowoczesne, kompleksowe i samowystarczalne osiedle. Znajdowało się w nim wszystko, co potrzebne pracownikowi do życia: kościół, szkoła, sklep, pralnia, suszarnia, magiel, piekarnia i lokal mieszkaniowy. Inwestorem kolonii był koncern Zjednoczone Huty Królewska i Laura – właściciel kopalni „Dębieńsko”. Cały kompleks projektował mistrz budowlany Stork z Czerwionki, etatowo pracujący dla koncernu.

   Dzięki pozyskanym środkom unijnym, gmina prowadzi obecnie rewitalizację infrastrukturalną i społeczną osiedla.

 
       
   
       
       
 

 

 

 

   Urzędnicy z Czerwionki chcą by zabytkowe osiedle nawiązywało do koncepcji miasta-ogrodu. Obecnie trwają przygotowania do wydania wyjątkowego kalendarza na rok 2018, który ma odwoływać się do szeroko rozumianego dziedzictwa zabytkowego osiedla. „Chcemy przedstawić sceny z życia Ślązaków (…) związane z obrzędowością, ale także zwyczajne scenki z familokowego życia sprzed lat – skubanie pierza, zabawy dzieci, prace kuchenne (...), grę w skata, Barbórkę, rodzinne spędzanie czasu wolnego na ogrodzie, wesele na familokach, hodowlę gołębi, kolędników i in.” Pomysł urzędników spotkał się z szerokim odzewem mieszkańców, co mogłyśmy obserwować podczas sesji zdjęciowej „Wesele w Familokach”.

 
     
   
     
   
     
   
     
   
     
   
     
     
  Autorką zdjęć do kalendarza jest artysta fotografik Maria Śliwa, mieszkanka Czerwionki-Leszczyn.  
     
   
     
   
     

 

 

Materiały źródłowe:

www.zabytkitechniki.pl

www.czerwionka-leszczyny.pl/familoki-osiedle-patronackie-kopalni-debiensko

familoki.com.pl/sample-page/rys-historyczny/

iknurow.pl/czerwionka-leszczyny-miejski-kalendarz-z-twoim-zdjeciem-zapraszamy/

 

Tekst i zdjęcia: Krystyna Koch

Opracowanie: Małgorzata Malanowicz

 

listopad 2017