Gliwickie Metamorfozy"  Stowarzyszenie na Rzecz Dziedzictwa Kulturowego Gliwic

 

Oblicza górnośląskiego modernizmu

Zabrze

 
   www.gliwiczanie.pl

 

 

LATO Z METAMORFOZAMI 2013
GLIWICE

ZABRZE

Dominikus Böhm

 

kościół p.w. św. Józefa

 

kościół p.w. św. Kamila

KATOWICE

...

...

Tomasz Wagner tekst napisany dla Gliwickich Metamorfoz do przewodnika Okolice Gliwic

 

   Odmiana modernizmu określana jako tzw „architektura weimarska”, największe piętno odcisnęła na Zabrzu – mieście powstałym na bazie wcześniejszych osad i kolonii. Na mieście młodym, dynamicznym i pozbawionym, w przeciwieństwie do sąsiadów, tradycji średniowiecznej.

 

   Górny Śląsk błyskawicznie zmienił się z regionu rolniczego w prężnie rozwijający się okręg przemysłowy. Wynikiem industrializacji było powstanie nowych miast opartych na zrębie dawnych osad wiejskich, kolonii preindustrialnych i nowo powstających zakładów przemysłowych. Zabrze po otrzymaniu w 1922 roku praw miejskich stało się polem wielkiego eksperymentu. Za pomocą nowoczesnej architektury władze usiłowały nadać nowemu ośrodkowi administracyjnemu tożsamość i unikalny wyraz architektoniczny oparty o kosmopolityczne wizje modernizmu. Młode miasto wyrosłe na fali dziewiętnastowiecznego rozwoju górnictwa, hutnictwa i metalurgii. okazało się podatnym gruntem dla najnowszej architektury.

 

   Sytuacja polityczna po I wojnie światowej i podniesienie znaczenia Zabrza jako przyczółka niemieckiej części Śląska przyspieszyły przyznanie praw miejskich. Władze rozpoczęły starania o nadanie mu nowoczesnej oprawy architektonicznej. Leon Dietz d’Arma w monografii poświęconej historii Zabrza podkreśla, że „miało ono stać się największym i najnowocześniejszym ośrodkiem propagandy niemieckości zachodniego obszaru Górnego Śląska”. Było to po części podyktowane czynnikami propagandowymi. Nie należy ich jednakże przeceniać wobec narastających od kilku dziesięcioleci problemów urbanistycznych na jakie napotykał chaotycznie kształtujący się organizm. W ciągu kilku lat ruszyła machina budowlana, mająca zapewnić mieszkania napływającej do Zabrza, z ziem przyznanych Polsce, ludności śląskiej i niemieckiej oraz uporządkowanie przestrzeni miejskiej. Powstały plany przekształcenia Zabrza w nowoczesne centrum administracyjno-handlowe o zasięgu regionalnym. W 1924 roku nadburmistrz Zabrza dr Lukaschek powierzył dr inż. Moritzowi Wolfowi stanowisko głównego radcy budowlanego. W ciągu najbliższych kilku lat przy udziale wybitnych niemieckich architektów i urbanistów w Urzędzie Budownictwa Miejskiego (odpowiednik dzisiejszego Wydziału Architektury UM) powstał szereg  projektów i planów rozwiązujących podstawowe problemy przestrzenne i funkcjonalne miasta.

 

   W ramach stworzonego przez Miejskiego Radcę Budowlanego dra Wolfa i prof. Allingera z Berlina planu regulacyjnego wzniesiono szereg nowoczesnych budynków administracyjnych, szkolnych i socjalnych oraz liczne osiedla finansowane przez towarzystwa budowlane. Powstaje dwubiegunowy projekt rozwoju miasta tzw. „miasto północne”, które miało obejmować obszar dzisiejszego śródmieścia między ulicą Wolności (Kronprinzenstrasse) a szosą Berlin-Bytom (Reichsautobahne), oraz „miasto południowe” obejmujące tereny między śródmieściem a włączoną do Gliwic Sośnicą. W ramach „miasta południowego” zrealizowano przede wszystkim osiedla towarzystw budowlanych, zwłaszcza zbudowane wzdłuż ulicy Farnej (Damrota) osiedle DEWOG dla ludności przesiedlonej, tereny sportowo-rekreacyjne oraz zabudowę wokół dzisiejszej ulicy de’Gaullea. Wzniesiona wzdłuż tej ulicy zabudowa mieszkaniowa przeznaczona głównie dla klasy średniej zwraca uwagę ciekawą formą architektoniczną, operującą zarówno formami osadzonymi w nurcie ekspresjonizmu i funkcjonalizmu, jak i obiektami o formie osadzonej w tradycjonalizmie. Na przełomie lat 1928/29 powstały także projekty zabrzańskiego centrum – „City” – zlokalizowanego wokół obecnego Placu Wolności. Ich autorami byli trzej wybitni architekci niemieccy: Paul Bonatz, Hans Poelzig i Max Berg. Projekty te mimo, iż nie zostały zrealizowane, stanowią jeden z najbardziej znaczących epizodów historii architektury Zabrza. Zredukowaną wersję projektu Placu Wolności zrealizowano pod kierunkiem Karla Breuera.

Oś Allingerowska

   Większość istniejących opisanych tu obiektów została zaprojektowana i zrealizowana w latach dwudziestych i trzydziestych. Ciekawostką wśród nich jest ponad kilometrowa oś urbanistyczna zaprojektowana przez berlińskiego architekta zieleni Gustava Allingera w latach 1927–1929.

 

   Oś Allingerowska była jednym z elementów planu regulacyjnego „Miasta Północnego”, które miało obejmować obszar między ulicą Wolności (Kronprinzenstrasse) a szosą (Reichsautobahne) i linią kolejową na Bytom. Teren ten stanowić miał północną flankę miasta. Oprócz regulacji istniejących ulic, wielkiego cmentarza komunalnego oraz osiedli w projekcie tym znalazło się założenie parkowe i Plac Targów Poniedziałkowych. Te właśnie elementy projektu stanowiły największą i najbardziej monumentalną część  założenia, którą w przeważającej części zrealizowano.

 

   Teren Parku przy dzisiejszej ulicy Dubiela (do 1945 Skagerrak Park) w początkach wieku był pustym obszarem między korytem Bytomki a nie istniejącym już Kanałem Sztolniowym. Na jego przedłużeniu zorganizowano teren targowy, w miejscu którego dziś znajduje się Plac Kamiliański. Otoczona przypadkową zabudową przestrzeń między Alsenstrasse (ulica Dubiela) od zachodu i Wasserstrasse (Wodna) od wschodu funkcjonowała jako Plac Targów Poniedziałkowych (Montagmarktplatz) nieprzerwanie od 1882 do końca lat dwudziestych. Często zatrzymywały tu się zespoły cyrkowe i objazdowe lunaparki.

 

   Intensywny rozwój Zabrza u schyłku XIX i początku XX wieku musiał wpłynąć na zmianę sposobu użytkowania tej przestrzeni. Całość projektowanego założenia obejmowała pas terenu o szerokości ok. 100 i długości 1100 metrów . Kompozycja parku oparta została o oś podłużną biegnącą z lekkim zakrzywieniem spowodowanym warunkami terenowymi ze wschodu na zachód

Plac Traugutta d. Kamilianerplatz (wcześniej Montagmarktplatz)

   Główne wejście na teren parku zostało zbudowane na wschodniej krawędzi założenia, w sąsiedztwie ulicy Dubiela (Alsenstrasse). Na osi parku, w eliptycznej niszy założono reprezentacyjne schody, po obu stronach wzniesiono symetrycznie kilkumetrowe obeliski. Rozwiązanie to otwiera perspektywę placu Targów Poniedziałkowych – Kamiliańskiego, dziś Traugutta. Najstarszym budynkiem, wzniesionym w 1924 roku, przed powstaniem projektu Allingera i Wolfa, była Miejska Nadrealna Szkoła dla Chłopców (dziś technikum ekonomiczne), której kolumnowy portyk zamyka oś założenia parkowego. 

 

   Rok później Henryk Gerlach projektuje budynek katolickiego domu związkowego (do dziś pełniący funkcję kościoła św. Kamila). Obiekty te zostały znacznie przekształcone w następstwie projektu, którego koncepcja ukształtowała się ostatecznie w pierwszej połowie 1928 roku. Pierzeję północną tworzyć miały zabudowania Kamiliańskie: doprojektowane przez Dominika Böhma. Pierzeja wschodnia powstaje przez dobudowę do istniejącej już Szkoły Nadrealnej gmachu Szkoły Zawodowej (dziś Akademia Medyczna). Podwyższono także północne skrzydło, zaburzono symetrię gmachu, zlikwidowano większość ekspresjonistycznego detalu. Dopełnienie kompozycji placu miał stanowić niezrealizowany kościół p.w. św. Kamila de Lellis przylegający do domu opieki. Masyw wieżowy – 48 metrów tworzyłby dominantę placu. Wrażenie to potęgować miały monumentalne, dwudziestostopniowe schody niwelujące spadek terenu.

   Rzeka Bytomka została na całej długości placu skanalizowana. Koryto znalazło się bezpośrednio pod budynkiem dzisiejszej Akademii Medycznej, na osi holu, którego przeszklona ściana  wschodnia otwierała widok na wypływającą spod budynku rzekę. (Niestety, obecnie wrażenie to niweluje dobudowany na płycie parking). W środkowej części placu zaprojektowano zbiornik wodny o wymiarach 75x100 metrów, który jednakże ze względu na wysokie koszty zarówno budowy jak i utrzymania nie został zrealizowany. Do wzniesionego w południowo zachodnim narożniku placu wg projektu inż. Gerlacha (1925) wolnostojącego budynku przy ul. Dubiela (dziś przychodnia dziecięca) zakładano doprojektowanie symetrycznego obiektu. W 1929 roku zmieniono koncepcję rozwiązana pierzei zachodniej i południowej. Podwójne szpalery kasztanowców po obu stronach ulicy Dubiela odcięły zdecydowanie przestrzeń placu Kamiliańskiego od parku.

   Od południa dodano neutralny w wyrazie plastycznym budynek mieszkalny Góra św. Anny, wzniesiony w szkieletowej konstrukcji stalowej obłożonej klinkierem.

Mostostal – d. Sparkasse und Provinzialbank

   Budynek Miejskiej Kasy Oszczędności wzniesiony w 1929 roku wg projektu profesora Böhma i inżyniera Rimpla. Budynek podobnie jak większość zabudowy placu Traugutta proj. Böhma wykonano w szkieletowej konstrukcji stalowej. Fasada wykończona klinkierem „górnośląskim” (o charakterystycznej barwie z odcieniem fioletu)

   Stalowy szkielet budynku umożliwiający elastyczne kształtowanie wnętrza zasłoniły całkowicie powojenne podziały przestrzeni na małe pomieszczenia biurowe. Zachowanym do niedawna w nieskażonej postaci elementem była konstruktywistyczna klatka schodowa. W zamyśle projektanta była ona głównym akcentem zachodniej elewacji. Żelbetowa spirala schodów oplatała przeszkloną windę. Tafla szkła odsłaniała dynamiczną konstrukcję, pozwalała obserwować z ulicy poruszających się schodami ludzi i sunący stalowym szybem dźwig. W nocy konstrukcję podświetlały umieszczone w klatce lampy w formie okrętowych okienek.

„Sparkasse 1929 rysunek węglem w głębi widoczna fasada  niezrealizowanego kościoła św. Kamila autorstwa Dominikusa Böhma

Komenda Policji

   Zbudowany w latach 1926–1930 – wg projektu budowniczego rejencyjnego Ericha Böddickera (Böddigera). Licowany piękną  cegłą klinkierową. Wejście zaakcentowane płaskim daszkiem. Filar ozdobiony płaskorzeźbami – m.in. herby Zabrza i Gliwic. 

   Gmach jest doskonałym połączeniem dynamiki ekspresjonizmu i surowości modernizmu. Spiętrzenie doskonale wyważonych w proporcjach brył i subtelna krzywizna ściany wschodniej  akcentują narożnik budynku. Narożne wejście osłonięto płaskim żelbetowym daszkiem wbitym w bryłę gmachu. Doskonale zakomponowano otwory okienne, czyniąc z nich bądź to neutralne uzupełnienie płaszczyzny ścian bądź akcent elewacji; duże przeszklenia kontrastują z płaszczyznami jednakowych małych okien.

Miejski Zakład Kąpielowy 

   Wybudowany w latach 1927–1929 wg projektu budowniczego miejskiego dr. Alberta Krawietz’a. Oprócz krytej pływalni znalazły się w nim łaźnia parowa, inhalatorium, solarium, wanny do kąpieli zwykłych i leczniczych, bufet, salon fryzjerski. 

   Został on zakomponowany z kilku prostych brył, mieszczących w sobie różne strefy funkcjonalne. Wszechobecny

w architekturze tego okresu funkcjonalizm wywarł wpływ także na formę elewacji. Na uwagę zasługują wnętrza budynku, w których zastosowano awangardowe jak na ten okres rozwiązania; przeszklenie dachu, świetlne plafony na sufitach i szereg nowoczesnych urządzeń technicznych. 

 

 

Materiały źródłowe:

Autorzy:

Gliwice, lipiec 2013

masz uwagi ? - napisz:  gliwickie_metamorfozy@op.pl