Gliwickie Metamorfozy"  Stowarzyszenie na Rzecz Dziedzictwa Kulturowego Gliwic
 

Willa przy ul. Barlickiego 5  

 

   www.gliwiczanie.pl

 

 

   Ulica Barlickiego w Gliwicach to jedna z najpiękniejszych ulic w mieście .  

   Tu powstały w drugiej połowie XIX w okazałe wille należące do najbardziej majętnych i znanych osób w mieście, m.in. burmistrza Gliwic Kreidela (zajmowana obecnie przez Zakład Energetyczny.

   Alfred  Kreidel był długoletnim, bardzo aktywnym burmistrzem miasta. To z jego inicjatywy zaczęto w 1881 roku myśleć o budowie Domu Starców przy obecnej ul. Kozielskiej.

   W roku 1897 przeszedł na emeryturę i wtedy magistrat zadecydował o przemianowaniu ulicy Gartenstrasse (Ogrodowej) przecinającej ul Zwycięstwa i biegnącej do Parku Miejskiego i palmiarni  na ul. Kreidelstrasse.

   W drugiej części ulicy po numerem 16 powstaje Kasino – Gesellschaft ,mieszczański klub, którego celem było pielęgnowanie kontaktów towarzyskich oraz kultury na odpowiednim poziomie. Wspierano tu czytelnictwo (prenumerata czasopism), dyskutowano o literaturze, organizowano spotkania muzyczne i taneczne.

   Kasino – Gesellschaft to w Niemczech taki mieszczański klub, którego celem było pielęgnowanie kontaktów towarzyskich oraz kultury na odpowiednim poziomie. Wspierano czytelnictwo (prenumerata czasopism), dyskutowano o literaturze, organizowano spotkania muzyczne i taneczne.  

   Powstaje tu również, na przełomie 1897-1899 roku, pod numerem Barlickiego 5 (Kreidelstrasse 5) reprezentacyjna piętrowa willa. Budową obiektu kieruje Erik Waldman, zaś zleceniodawcą jest 26-cioletni wówczas przemysłowiec Josef Bendix Mayer.

   W roku 2004 Pani Aldona Kusiak, studentka Wydziału Architektury – Katedra Historii i Teorii Architektury, podjęła trud zaprojektowania adaptacji willi przy ul Barlickiego 5 na Centrum Kultury. Powstała praca dyplomowa  której obszerne fragmenty za jej zgodą wykorzystałem w tym opracowaniu.

 Historia obiektu do roku 1945.

   Josef Bendix Mayer urodził się w Palatynacie w Niemczech w rodzinie, która od lat związana jest z przemysłem odlewniczym. Studia ukończył w Berlinie gdzie rozpoczął swą zawodową karierę w Zakładach Borsiga. Kierował następnie wydziałem produkcji rur w Zakładach  Huldschinsky' ego w Gliwicach ( późniejsza Huta 1 go Maja)

Mayer wykorzystuje rodzinny talent oraz doświadczenie  i zamieszkawszy wraz z żoną Kate ( z d. Huldschynsky) w willi przy Kreidelstrasse 5 zaczyna rozwijać działalność zawodową. W roku 1890 założył swą własną fabrykę produkującą kotły - Oberschlesische Kesselwerke  B. Meyer G.m.b.H  przy obecnej ul. Toszeckiej i  św. Małgorzaty.

   W roku 1909 fabryka przeszła częściowo w ręce Deutsche Babcock & Wilcox, Oberhausen. Po wojnie w posiadanie majątku tej firmy wszedł gliwicki GZUT.

   Gliwice tamtych lat stanowiły centrum zmian, błyskawicznie rozwijał się przemysł - fabryka drutu, odlewnictwo, przeróbka stali. Nietrudno więc przewidzieć, że młody i zdolny mężczyzna stał się wkrótce osobistością społeczną, uczestnicząc w wielu przedsięwzięciach na rzecz miasta.

   Mayer był członkiem rady miejskiej, członkiem zarządu gminy żydowskiej, członkiem zarządu uzdrowiska dla dzieci żydowskich w Jastrzębiu, członkiem rady nadzorczej "Huldschynsky  Huttenwerke A.G.". Był także współzałożycielem i członkiem zarządu Towarzystwa Muzycznego w Gliwic. Posesja przy ul Kreidelstr 5 utrzymana była w wielkiej staranności ze względu na reprezentacyjny charakter ulicy i sąsiedztwo burmistrza miasta - Alfreda Kreidla. W południowej części posesji znajdował się ogród z niewielkim basenem. Posesję otaczało murowane ogrodzenie.

   W tej chwili, ogrodzenie to czasy świetności ma dawno za sobą

   Posesja przylegała od strony ogrodu bezpośrednio do tzw. Dzikiej Kłodnicy – Wiener Bache, a po jej zasypaniu - do alei prowadzącej do Teatru Miejskiego „Victoria”, którego od willi dzieliło kilkadziesiąt metrów. Mever wykorzystał tę lokalizację i w ogrodzeniu zbudował specjalną furtkę dla dogodnego dojścia przez ogród do teatru.

   Po śmierci Mayera w 1900 roku  posiadłość przy ul Barlickiego 5 odziedziczyła wdowa po Jozefie Bendixie - Kate Mayer. Mieszkała tam w towarzystwie służby do około 1913 roku W międzyczasie w willi zamieszkiwał także  pan Mietke, zajmujący zaszczytne miejsce w zarządzie miasta Gliwice. Po roku 1914 budynek przeszedł w ręce tajnego radcy handlowego, a długoletniego dyrektora huty „Gliwice” Otto Niedta. Nie zagrzał on tu jednak miejsca, gdyż po kilku latach wyprowadził się z Gliwic a willę przejęła spółka „Oberschlesische Eisenbahn-Bedarfs”, która ulokowała tam dwóch swoich dyrektorów: Rudolfa Brenneckiego i Fritza Koeniga z rodzinami i służbą. Brennecki wkrótce  przeprowadził się na obecną ulicę Kościuszki, a Koenig pozostał w willi na ulicy Barlickiego do końca wojny. Budynek dzielili wraz z nimi studiujący synowie oraz rodzina służącego: Reinholda Groehlicha. W okresie wojennym Koenig był dyrektorem zakładów w Łabędach.

Analiza dokumentacji archiwalnej z 1911 roku

Na podstawie planów archiwalnych udostępnionych dzięki Przedsiębiorstwu Wodociągów i Kanalizacji Miejskich w Gliwicach możliwe było sporządzenie analizy dokumentacji archiwalnej willi przy ulicy Barlickiego 5.

Dokumentacja ta wykonana została w 1911 roku  . Budynek został zaprojektowany jako 2-kondygnacyjna willa przeznaczona dla jednej wysoko sytuowanej rodziny posiadającą służbę.

Dla porównania przedstawiam też analizę inwentaryzacji z roku 1993 , czyli mniej więcej po 80 latach.

Piwnica:
     1911 r. - Część piwniczna składała się z szeregu pomieszczeń gospodarczych. Jedna z izb przeznaczona została dla służby. Połączono ją z kuchnią zlokalizowaną w północnego-zachodnim narożniku. W części południowo-zachodniej zlokalizowano pralnię oraz  trzy pomieszczenia gospodarcze. Po stronie zachodniej umieszczono klatkę schodową, kotłownię oraz toaletę. Wszystkie te pomieszczenia łączył obszerny korytarz w centralnej części piwnicy. Każde z pomieszczeń posiadało doświetlenie w postaci niewielkich okien.

     1993 r. - W piwnicy dokonano nieznacznych przeróbek likwidując pomieszczenia służby, rozdzielając jedynie pomieszczenia wschodnie ścianką działową, oraz wyburzając ścianę w pomieszczeniach północno-wschodnich.

Parter:
      1911 r. - Klatka schodowa łącząca wszystkie kondygnacje, jak i główne wejścia do budynku znajdowały się od zachodniej strony. Wejście to, prowadziło do reprezentacyjnego holu na parterze. Od strony północnej i wschodniej zaprojektowano cztery salony, w tym jeden zakończony werandą prowadzącą do ogrodu w południowej części posesji. Salony połączone były ze sobą i otwarte do holu reprezentacyjnego stanowiącego środkową część parteru. Od strony południowo-zachodniej zlokalizowano kuchnię, zmywalnię oraz jadalnię,- pokój kredensowy.

   1993 r. - Największym zmianom uległ parter. Od strony południowej zabudowana została weranda i dobudowany przed nią taras z wyjściem na ogród. Wraz z utworzeniem tarasu dobudowano do niego niewielkie pomieszczenie od zachodu. Schody prowadzące do ogrodu zostały przebudowane i zwrócone na południe, (w oryginalnych projektach zwrócone były na wschód.). Jedną z kolejnych zmian jest pomniejszenie holu głównego na rzecz ciągu toalet dla dzieci i podzielenie pokoju kredensowego na mniejsze pomieszczenia. Hol wejściowy z klatki schodowej wydzielono ścianką działową tworząc osobny wąski korytarz. Zmianie uległo także pomieszczenie z wejściem głównym na parter, mieszczące schody. Zostały one zlikwidowane a wejście zamurowane.