Gliwickie Metamorfozy"  Stowarzyszenie na Rzecz Dziedzictwa Kulturowego Gliwic
 

Tarnowskie Góry

 
   www.gliwiczanie.pl

 

   W prawdziwie wiosenną pogodę, choć w kalendarzu panowała jeszcze zima odwiedziliśmy pobliskie Tarnowskie Góry.

   Opracowując poniższy materiał zdałam sobie sprawę, jak bardzo po łebkach przygotowana była ta eskapada. Chyba zbytnio zasugerowałam się słowami tarnogórzanina na stanowisku zdawać by się mogło obligującym do promowania historii miasta ...a cóż tu jest do pokazywania... (!) Szkoda, że wcześniej nie przejrzałam stron przygotowywanych przez pasjonatów. Cóż, trzeba będzie powrócić, na szczęście to niedaleko.

   Zaczęliśmy od cmentarza żydowskiego położonego na wlocie drogi z Gliwic.

   Został on założony przez powstałą w mieście w 1815 r. Gminę Synagogalną. Pierwszy pochówek (zmarłego Markusa Rinkla) odbył się 6 marca 1822 r. Do dziś, na powierzchni ok.0,55 ha zachowało się blisko 400 macew, z których najstarsze pochodzą z lat dwudziestych XIX wieku. Na uwagę zasługuje kwatera Cohnów, rodziny odgrywającej ważną rolę w dziejach Tarnowskich Gór. Beniamin Cohn wymieniany jest jako pierwszy Żyd, który w 1808 roku osiedlił się w Tarnowskich Górach na stałe, Josef Cohn był jednym z założycieli miejscowej gminy żydowskiej, a Salomon Cohn, w połowie XIX wieku zakładał w okolicach miasta kopalnie rud żelaza. Do dziś zachował się budynek zwany willą Cohna

 

Nagrobek Panofskich

 

Nagrobki Cohnów

   W 1874 r. przy cmentarzu powstał pierwszy dom przedpogrzebowy, na miejscu którego w 1894 r. wzniesiono nowy, zachowany do dziś. Znajdowały się w nim pomieszczenia Towarzystwa Opieki nad Chorymi i Pogrzebowego „Chewra-Kadischa” (Verein für Krankenpflege und Leichenbestattung Chewra-Kadischazu Tarnowitz) służące przygotowaniu zwłok do ceremonii pogrzebowej, sala do wystawienia ich na katafalku oraz mieszkanie dozorcy. Ostatnie żydowskie pochówki na cmentarzu pochodzą z końca lat 30-tych XX w.

   Po II wojnie światowej, a konkretnie po zrównaniu z ziemią cmentarza ewangelickiego, grzebano tu również ludność wyznania ewangelickiego (do 1968 roku = zmiany proboszcza zawiadującego cmentarzem katolickim)

Obecnie opiekę nad cmentarzem sprawuje Tarnogórska Fundacja Kultury i Sztuki: Galeria Inny Śląsk.

   Do 1812 roku obowiązywał w Tarnowskich Górach formalny zakaz osiedlania się Żydów. Ale jak to zazwyczaj bywa zdarzały się wyjątki. „...Mimo zakazu byli i tacy Żydzi, którzy za sprawą poparcia władz mogli w mieście zamieszkać i nawet uczestniczyć w wielkich i znaczących wydarzeniach. Jednym z nich był przysięgły górniczy Salomon Isaak. Prawdopodobnie pochodził z Brabantu lub Wieliczki. Z wykształcenia był faktorem solnym zajmującym się handlem solą oraz poszukiwaniem cennych złóż minerałów. Posiadał on nadany przywilej przez samego króla pruskiego Fryderyka II zezwalający mu na handel na całym Śląsku i w innych prowincjach królewskich. Kiedy w 1779 r. utworzono w Tarnowskich Górach specjalną deputację górniczą podlegającą Królewskiemu Pruskiemu Urzędowi Górniczemu przekształconą w pruski urząd górniczy na zlecenie samego ministra stanu Fryderyk Antoniego barona von Heynitz przybył tu w stopniu przysięgłego górniczego Salomon Isaak. Jemu to powierzono za sprawą ministra do spraw Śląska Karola Jerzego von Hoym nadzór nad kopalniami ołowiu, srebra i żelaza. Przywilej ten został potwierdzony w Tarnowskich Górach 8 sierpnia 1781 r. Salomon rozpoczął reaktywację kopalni srebra i ołowiu. Jedną z nich w 1784 r. nazwano „Fryderyk”. W 1786 r. jeden z szybów królewskiej kopalni Fryderyk, w którym zastosowano kunszt konny, nazwano „Isaac”. Warto odnotować fakt, że Salomon Isaac miał siostrę której syn nosił nazwisko Mendel Panofski. A to nazwisko często jest związane z dziejami tej gminy żydowskiej. Nawet na miejscowym cmentarzu zachował się grobowiec tej wielce zasłużonej rodziny. Szczególnie wart odnotowania jest fakt, że odwiedzającego we wrześniu 1790 r. kopalnię „Fryderyk” radcę dworu, poetę, miłośnika techniki i zwolennika uprzemysłowienia Johana Wolfganga Goethe, osobiście po kopalni i jej podziemiach oprowadzał sam S.Isaac, jako wielki i zasłużony znawca górnictwa tej ziemi... [1]

   Przełomowym momentem dla powstania zorganizowanej gminy żydowskiej w mieście był rok 1812. Na mocy tzw. aktu emancypacyjnego z 11 marca Żydzi zostali równouprawnieni z innymi mieszkańcami. Rok po wydaniu edyktu ludność pochodzenia żydowskiego w mieście liczyła 24 osoby. Ich liczba stale i szybko wzrastała i pod koniec I połowy XIX (1849 r.) w. stanowili oni w mieście 7 % mieszkańców. 

 

   W 1863 roku wybudowano na miejscu wcześniejszego domu modlitwy piękną synagogę w stylu mauretańskim wg projektu Constatina von Koschützki'ego. Jej poświęcenie nastąpiło 1 września 1864 r. We wrześniu 1939 r. po wkroczeniu do miasta wojsk niemieckich, tarnogórską synagogę podpalono a następnie całkowicie zburzono. Jej ruiny znajdowały się jeszcze na początku 1943 r.

   19 listopada 2006 r. na placu przy ulicy Szymały, z inicjatywy Tarnogórskiej Fundacji Kultury i Sztuki odsłonięto pomnik wystawiony w miejscu dawnej synagogi. Pomnik ma formę kolumny uniwersalnego symbolu świątyni i tablicy z cytatem Nic to innego tylko dom Boży i brama do nieba.

 

 

Diaspora żydowska

Ewangelicy

Kościół p.w. Apostołów Piotra i Pawła

Rynek

Muzeum

 

Materiały źródłowe:

[1] D. Walerjański; Zatarty czas. Żydzi w Tarnowskich Górach [w:] Montes Tarnovicensis nr XXIII i XXIV

[2] S. Dziechciarczyk; Don Cochlera [w:] Montes Tarnovicensis nr II

[3] D.T, S.D.; Rynek w Tarnowskich Górach [w:] Montes Tarnovicensis nr III

[4] M. Wójcik; Konkurs na tarnogórski ratusz [w:] Montes Tarnovicensis nr XXXIV/ XXXV

[5] M. Marciniak, M. Wójcik; Cafe Kaiserkrone [w:] Montes Tarnovicensis nr XLVI

[6] K. Gwóźdź; Dzieje tarnogórskich protestantów... [w:] Montes Tarnovicensis nr XVI i XVII

[7] A. Frużyński; Maszyna, która nie śniła się filozofom [w:] Montes Tarnovicensis nr VIII

i wiele innych artykułów z innych numerów

 

Strony internetowe:

www.montes.pl

www.malewielkiemiasto.pl

www.tarnowskiegory.one.pl

www.tarnowskiegory.pl

Zdjęcia archiwalne :

stare pocztówki m.in. ze zbiorów Beaty i Jacka Kalke oraz SMZT

 

Opracowanie: Małgorzata Malanowicz

 

marzec 2012